Narkomanija


Ekstazi

Marihuana

Heroin

Steroidi i tablete

Kokain

LSD


Istorijat

U drevnim civilizacijama ljudi su koristili prirodne droge iz svoje okoline najčešce u magijskim i religioznim obredima. Korišcenje droga izvan tog konteksta bilo je rijetka pojava. U drugoj polovini XX vijeka došlo je do ekspanzije pojave zloupotrebe droga, kao i do dramatičnog porasta broja osoba koje su zavisnici od različitih droga, bilo prirodnog ili sintetičkog porijekla i to naročito među mladima. Kartakteristično je i to da su u svim krajevima svijeta dostupne sve droge, bez obzira gdje se one proizvode. Sve više se koriste sintetizovane droge čije je dejstvo jače, a time i opasnije od prirodnih droga.

Definicija

U nauci se definicija droga koristi za produkte biljaka, životinja i minerala koji imaju ljekovito dejstvo. U običnom govoru ovaj izraz se koristi za opojne droge, kao i sve psihoaktivne supstance (one supstance koje mijenjaju stanje svijesti, raspoloženje i ponašanje) prirodnog i sintetičkog porijekla. Njihovo ponovljeno uzimanje može dovesti do zavisnosti. Zbog brojnih neželjenih i štetnih dejstava proizvodnja i promet ovih supstanci su ili vanzakonske aktivnosti (npr. proizvodnja opijuma, kokaina i sl.) ili strogo kontrolisane od strane države (kao što su amfetamin, morfin i dr.).

Savremena klasifikacija bolesti veoma precizno definišu sve poremećaje zdravlja do kojih može doći zbog uzimanja psihoaktivnih supstanci. Među njima najvažniji su pojmovi akutnog trovanja (intoksikacija), zloupotreba i zavisnost od supstance, tolerancija, i apstinencijalni sindrom.

Akutna intoksikacija
Prolazno stanje koje se javlja po unošenju psihoaktivnih supstanci, kada dolazi do promjene mentalnog funkcionisanja, sa oštecenjem funkcije svijesti, mišljenja, pažnje, emocija ili ponašanja. Trajanje ovih promjena je različito i zavisi od vrste unijete supstance (na primjer, akutna intoksikacija heroinom traje 8h, a kod marihuane 3-5h). U slučaju da se uzme prekomjerna doza supstance koja može da dovede i do smrti govori se o stanju predoziranosti (eng. Overdose).

Zloupotreba
Periodiodično uzimanje psihoaktivnih supstanci koje dovode do oštećenja zdravlja, bilo fizičkog (kao u slučajevima hepatitisa kod unošenja droge nesterilnim špricevima) bilo mentalnog (npr. Epizode depresivnih poremećaja kod intezivnog konzumiranja alkohola).

Zavisnost od psihoaktivnih supstanci

Podrazumijeva postojanje bar tri od navedenih simptoma: žudnja za uzimanjem supstance, fizički apstinencijalni sindrom kada se upotreba supstance prekine, tolerancija na dejstvo ranije efikasnih doza supstance, zaokupljenost supstancom, zapostavljanje drugih interesovanja, veliki utrošak vremena za nabavljanje i uzimanje supstance, nastavljanje uzimanja supstance i pored znanja o njenomn štetnom dejstvu. Postoji psihička i fizička zavisnost od psihoaktivnih supstanci.

1.Psihička zavisnost se javlja kao jaka emocionalna i mentalna potreba za ponovnim uzimanjem psihoaktivnih supstanci zbog toga što one izazivaju prijatno raspoloženje ili da bi se izbjeglo neprijatno raspoloženje.

2. Fizička zavisnost je promijenjeno stanje organizma koje se poslije prestanka unošenja supstance od koje se stvara zavisnost manifestuje fizičkim poremećajima. Ti fizički poremećaji su u stvari apstinencijalni sindrom. Psihoaktivna supstanca se iznova koristi da bi se izbjegli ti fizički poremećaji.

Alkohol, sedativi i opijati dovode i do jedne i do druge, ostale droge dovode samo do stanja fizičke zavisnosti čiji simptomi nekad mogu biti vrlo izraženi i uticati na pogoršanje cjelokupnog psihofizickog stanja zavisnika.
Postoji i ukrštena zavisnost-pojava da zavisnost prema jednoj psihoaktivnoj supstanci dovede do zavisnosti od druge supstance iz iste grupe.

Apstinencijalni sindrom
Predstavlja grupu simptoma koji se javljaju po prekidu unošenja psihoaktivne supstance od koje je osoba zavisna. Početak i tok apstinencijalne krize, kako se ona u žargonu zove, je vremenski ograničena i zavisi od vrste i količine supstance koja se uzima. Simptomi apstinencijalne krize mogu biti izraženi na psihičkom i fizičkom tjelesnom nivou.

Tolerancija
Pojava da osobe zavisne od određene supstance moraju vremenom da unose sve veće količine te supstance jer prethodne manje doze nemaju efekta. Može se javiti i ukrštena tolerancija, to je pojava kada tolerancija prema jednoj supstanci dovodi do tolerancije prema jednoj ili više psihoaktivnih supstanci iz iste grupe.

Politoksikomanija
Veoma česta pojava među mladima i predstavlja istovremeno uzimanje više psihoaktivnih supstanci, jer se kombinovanjem različitih droga, ljekova, i alkohola pojačava njegovo dejstvo.

Klasifikacije psihoaktivnih supstanci

Proizvodnja i korišćenje psihoaktivnih supstanci mogu biti društveno dozvoljeni, ali i ilegalni i zakonom sankcionisani. Po toj osnovi supstance se dijele na:

Medikamente: analgetici, sedativi i sl.

  • Alkohol, kafa, duvan - čija je upotreba raširena i društveno dozvoljena
  • Droge čije je korišćenje nezakonito i društveno neprihvaćeno


Psihoaktivne supstance svrstavaju se takođe u tri velike grupe, zavisno od njihovog dejstva na mozak i nervni sistem.

  • Depresori - alkohol, sedativi, opijati, sa depresornim dejstvom na centralni nervni sistem, sedacijom, smanjenjem ukupne psihomotorne aktivnosti, sniženjem aktivnosti vitalnih centara za rad srca i disanja.
  • Stimulansi - kokain, krek, amfetamin, ekstazi, kanabis, djeluju stimulativno na psihomotornu aktivnost, daju osjećaj povećane snage, sreće, samopouzdanja, gubitka zamora.
  • Halucinogene - LSD, meskalin, pejotl i različiti sintetički proizvodi, dovode do stanja izmijenjenog opažanja i pojave halucinacija, promijenjenog osjećaja za vrijeme, prostor, kao i promijenjenog osjećaja sebe i okoline.

Slijedi spisak psihoaktivnih supstanci koje po važećim međunarodnim klasifikacijama mogu dovesti do mentalnih i drugih poremećaja:

  • alkohol
  • opijati
  • kanabinoidi
  • sedativi i hipnotici
  • kokain
  • kofein
  • halucinogeni
  • nikotin
  • isparljivi rastvarači.

Posljedice

Posljedice uzimanja droga su brojne i u tolikoj mjeri štetne po zdravlje čovjeka čiji mozak evolucijom nije pripremljen za prolongirano izlaganje njihovom dejstvu, da je konzumiranje droga u društvu neprihvaćeno upravo zbog ugrožavanja samog života. I pored toga mnogi mladi probaju drogu, danas daleko više i lakše nego ranijih decenija, najčešće navodeci radoznalost i uticaj vršnjaka kao primaran razlog. Prva droga u većini slučajeva je marihuana, a broj onih koji je sve učestalije koriste je sve veći. Obzirom da su posledice konzumiranja marihuane diskretnije i u početku uglavnom oštecuju socijalno-profesionalno funkcionisanje, mnogi misle da je ovo bezazlena i neškodljiva droga. Statistika ukazuje da je većina liječenih narkomana prvo počela sa uzimanjem marihuane. Droge koje dovode do bržih i težih oštećenja zdravlja počne da uzima manji broj onih koji su probali marihuanu. U našoj zemlji od ovih droga najzastupljenija je heroin. U svijetu, naročito u razvijenim zemljama pored heroina, često se zloupotrebljavaju i kokain, ali i sintetičke droge kao što je ekstazi.

Posljedice na organizam mogu se podijeliti na:

Psihijatrijske
Variraju u rasponu od kratkotrajnih i lakših do dugotrajnih i težih. Kao najčešće se izdvajaju akutne intoksikacije, apstinencijalni sindrom, delirijum, psihotični poremećaji, sindrom amnezije, «flesh beck» reakcije, demencija, druga trajna kognitivna oštećenja, poremećaji ličnosti i ponašanja.

Neurološke
Neuroterapija (degenerativna oštećenja perifernih nerava), meningitis, encefilitis (zapaljenje mozga), atrofija mozga, različiti neurološki poremećaji i bolesti

Tjelesne (koje se tiču drugih tkiva i organa) •
Oštećenje srca, pluća, bubrega, jetre, imunog sistema, genitalno-urinarnog sistema, mišića.

Istraživanje ličnosti zavisnika od droge ukazuje da se radi o osobama kod kojih je normalan razvoj i sazrijevanje ličnosti zaustavljen u ranim fazama zbog djelovanja različitih osujećujućih faktora. TI faktori najčešće su neadekvatno njegovanje zbog nezrelosti, neslaganja ili bolesti roditelja. Posljedice ovih ranih trauma onemogućavaju ličnosti da uspostavi harmonične odnose i unutar same svoje psihe i na relaciji sa sredinom u kojoj živi. Ova neuskladišćenost i nezrelost psihičkog aparata veoma rano, već u adolescentnom periodu se manifestuje poremećajima u relaciji unutar porodice, u školi ili u grupi vršnjaka, najčešće kroz otpor prema autoritetima, neuspjeh u adekvatnom rješavanju problema, kako po pitanju školskih zadataka tako i po pitanju odnosa u grupi vršnjaka.

Porodica je mjesto gdje se normalno problemi prvo uočavaju, međutim porodice zavisnika nijesu obično u stanju da registruju problem i da ga riješe. Škola je sledeća instanca gdje se poremećaj ponašanja adolescenta uočava, a ako i na ovom nivou problem nije moguće riješiti, kao što je to često slučaj kod zavisnika od droge, onda se pomoć mora potražiti u specijalizovanoj zdravstvenoj instituciji.

Statistika zloupotrebe psihoaktivnih supstanci

Zavod za bolesti zavisnosti u Beogradu radi od 1987. god. U prvim godinama rada godišnje se javljalo nešto više od 300 pacijenata, a sada je taj broj gotovo udvostručen. Prema najnovijim analizama tokom 2001. god. Mjesečno se na liječenje javlja 50 pacijenata, što je više od 2 nova pacijenta dnevno. Skoro 80% dolazi zbog zloupotrebe zavisnosti od heroina ili drugih opijata (trodon, čaj od makovih čaura), manji je broj pacijenata koji dolaze zbog ekscesivnog konzumiranja marihuane, a procenat pacijenata sa psihičkim problemima zbog kojih uzimaju sedative i dolaze da bi sa tim prekinuli je najmanji.

Procjena broja zavisnika od droge u Crnoj Gori se kreće od oko 3.000 osoba (zvaničan podatak koji su iznijeli državni organi) pa na više što procjenjuju nevladine organizacije. Procenat HIV pozitivnih nekad je bio izuzetno visok, a sada se krece ispod 15% ali je broj inficiranih virusom hepatitisa C u stalnom porastu.

Proces liječenja započinje ispitivanjima poslije kojih je uobičajena faza detoksikacije, zajednička za većinu pacijenata. Poslije prevazilaženja apstinencijalne krize, uspostavljene apstinencije i stabilizacije, pristupa se ličnosti zavisnika do stadijuma u kome je ta osoba u stanju da funkcioniše u svom okruženju na način koji joj donsi satisfakciju. U sve faze liječenja uključeni su i članovi porodice pacijenta. Liječenje često biva prekidano recidivima, međutim da bi se postigao bilo kakav uspjeh neophodno je nastaviti liječenje i shvatiti da je život bez droge moguć.

Široko rasprostranjena pojava među mladima koja je i podsticana nekim oblicima kultura i subkultura, ali i cjelokupnim savremenim načinom života je tzv. glad za senzacijama ili čulna glad. To je strasna potraga za novim čulnim iskustvima i žudnja za fizički i socijalno rizičnim ponašanjima usmjerenim ka neobičnim doživljajima. Takvi ljudi su skoro prisilno usmjereni na spoljašnje stimuluse čiji puki objekt postaju. Ova odlika je već devijacija u izgradnji identiteta i predstavlja veliki rizik za produbljivanje poremećaja. Treba razlikovati, dakle, ovu glad od zdrave radoznalosti koja postavlja granice, koja sadrži odgovornost, koja nema prisilu i uznemireno bježanje od samog sebe u svijet intenzivnih stimulusa. Nije potrebno posebno naglašavati da je opisana pojava jedan od sigurnih puteva u zavisnost, a koja se često definiše kao radoznalost.

Drugi, ozbiljniji znak poremećaja identiteta, tijesno povezan sa rizikom bolesti zavisnosti je osjećanje koje se često naziva usamljenošću ili dosadom na šta se mladi žale i što često navode kao povod za probanje psihoaktivnih supstanci. To je osjećanje lijepo opisao jedan od savremenih stručnjaka koji se bavi problemima identiteta, Salman Aktar: ”Osjećanje praznine kao šupljine. Čudna umrtvljenost unutrašnjeg emocionalnog iskustva. Osjećanje sebe počinje da se kruni, odronjava. Prisilno druženje, pojave prevelikog unošenja hrane, pijenje alkohola, uzimanje droga, impulsivni seksualni kontakti, provokativno ponašanje - služe kao neophodna sredstva za ”punjenje energijom”. Samopovređivanje - gledanje sopstvene krvi kako ističe, osjećanje bola - može biti još primitivniji način da se savlada unutrašnja praznina, beskrvnost. Osjećanje praznine se razlikuje od usamljenosti koja je bolna čežnja za nekim ili nečim što savjest ne dozvoljava ili je nedostupno u realnosti. Unutrašnji svijet, iako tužan, je ispunjen slikama i živim emocijama. Praznina, sa odsustvom cežnje je duboko uznemirujuće i dehumanizujuće iskustvo.

Identitet kao jezgro ličnosti, ali i kao osovinska sila njenog razvoja, individualizacije, je ključni putokaz u praćenju i razumijevanju puta kojim se mladi čovjek kreće izložen čini se većim nego ikad ali i stavljen više pred lice slobode i odgovornosti za svoj život i život svojih bližnjih.

Porodica

Eventualne ideje o ulozi porodice u nastanku «narkomanije», mogu se svesti na opšte stavove i iskustva i laika i stručnjaka da su odnosi sa najbližima izvor zdravlja, zadovoljstva, sreće ali i patnje, nesporazuma, bijesa, straha, što sve pod uticajem raznih okolnosti, naslednih, urodenih, unutrašnjih i spoljašnjih, dovodi do razlicitih psiholoških sklopova; nikada savršeno zdravih ljudi; uvijek ljudi sa unutrašnjim teškoćama više ili manje vidljivim. Nema jasno određenog tipa porodice koji nekoga čini “podobnim” da se razboli od bolesti zavisnosti. Ipak se neke pojave mogu izdvojiti kao značajne.

Višegeneracijska tendencija ka zavisničkom ponašaju (alkoholizam nekih članova porodice, pasivnost, “parazitizam”) ili ponašanju sa gubitkom kontrole (patološko kockanje, kleptomanija, piromanija). Veoma važan “faktor rizika” je neujednačen stav roditelja u vaspitavanju – jedan roditelj ispoljava neopravdanu toleranciju a drugi nerazumljivu strogost i agresiju.

Pošto je porodica osnovni okvir za zadovoljenje jedne od bazičnih ljudskih potreba – potrebe za pripadanjem, ukoliko ona nije u stanju da pruži dovoljno iskustva sloge, podrške i uvažavanja, dijete će potražiti neku kohezivniju grupu (npr. grupu zavisnika) u kojoj će steći sigurnost i prihvatanje ali često nauštrb gubitka samostalnosti i nezavisnosti. Takođe, medu osnovnim potrebama je i potreba za orijentacijom shodno uzrastu i okolnostima. Ukoliko u porodici nema jasnih i direktnih poruka, razgovora, ukoliko nema slobodnog izražavanja osjećanja, ako postoji djetetu nerazumljiva promjenljivost ponašanja, atmosfere, očekivanja, ono će biti u nekoj vrsti konfuzije (neće mu biti jasno šta mu se kaže, šta drugi očekuju, šta vole šta ne vole itd.). A onaj ko nema orijentaciju ne može imati sigurnost u sebe i ne može slobodno odlučivati. A to znači da ne može normalno sazrijevati kao ličnost i graditi identitet.

U porodicama gdje red uspostavlja kroz jaku direktnu ili indirektnu kontrolu, onemogućava se osobinama koje nisu kontrolori da budu odgovorne za svoje ponašanje. Jer one mogu da ili pokorne sistemu kontrole ili buntovne i raditi sve suprotno njemu otvoreno ili krijući svoj bunt (roditelji najčešće za drogiranje djeteta saznaju poslije relativno dužeg vremena). Da bi neko mogao biti odgovoran on treba da ima slobodu i unutrašnju kontrolu nad sobom. Sloboda bez samokontrole i odgovornosti je samovolja i dezorijentisano lutanje.

Ukratko, porodica treba da obezbijedi djeci temelje za zadovoljenje svojih osnovnih potreba: potrebe za ukorijenjenošću-preko jasnog i konzistivnog sistema vrijednosti, potrebe za identitetom, potrebe za orjentacijom.

Društvo

Sredina u kojoj čovjek živi može tolerisati ili čak podržavati konzumiranje odredenih psihoaktivnih supstanci ili pak imati otvoreno odbojan ili negativan stav. Zapadna društva, a ne i naše, tolerišu pijenje alkohola dok se prema konzumiranju droge uglavnom zauzima netolerantan i zabranjujući stav. Neke grupe u društvu mogu imati i svoje posebne obrasce ponašanja kada su u pitanju psihoaktivne supstance. Npr. urbana omladina može podržavati pušenje marihuane kao i izvjesni umjetnički orjentisani krugovi ljudi. Među intelektualcima često može biti prisutan iznenađujuće tolerantan odnos prema samoinicijativnom konzumiranju sedativa. Takvi stavovi sredine sigurno imaju uticaj na broj ljudi koji postaju zavisni od pomenutih PAS. Potrebno je reći da je ovakav “nezvanični stav” izgleda djelotvornije od zakonskih propisa u nekim društvima.

Važno je napomenuti da se pod “pod odnosom društva prema nečemu” uglavnom misli na mišljenje većine, a to znači na mišljenje ljudi “srednje i starije generacije” u odnosu na šta mladi ljudi prirodno imaju kritički i buntovan stav. Tako dolazi do raskoraka koji inače može biti koristan i progresivan ali kada su u pitanju psihoaktivne supstance često katastrofalan po mlade ljude. Nerijetko se može čuti od zavisnika da su se oni usprotivili “lažnim vrijednostima okoline, učmalosti i strahu” što nikako ne može biti prihvatljivo jer u zavisnosti se ruši sve prave vrijednosti i ostaje samo učmalost, letargija i praznina.

Društvo ne može samo svojim restriktivnim stavom prema uzimanju droga i zakonskim propisima suzbiti ovu pojavu. Mora se preduzimati neka “prijateljska aktivnost” ali ne i neopravdana popustljivost, prema mladim ljudima. Razvijanje programa prevencija otvara puteve razgovora, razumijevanja i prihvatanja mladih i njihovih nezadovoljstava i stavova.

Ako se vratimo na početak, na koncept o bolestima zavisnosti koja nastaju u interakciji navedena četiri faktora, može izgledati suviše komplikovano razumijevanje tih složenih odnosa. Vodič kroz lavirinte modernog svijeta može biti i definicija duševnog zdravlja koji je izrekao “klasični” Frojd. Ono što karakteriše zrelu, duševno zdravu osobu je kapacitet za ljubav i kapacitet za rad.